İbn Zühr

Ebû Mervân Abdülmelik b. Ebü’l-Alâ b. Zühr (Arapça: أبو مروان عبد الملك بن زهر), geleneksel olarak Latince adı Avenzoar (/ˌɑːvənˈzoʊər/; 1094 - 1162) olarak bilinir, Arap bir hekim, cerrah ve şairdi. Ortaçağ Endülüsü'nde (günümüzde İspanya) Sevilla'da doğdu, İbn Rüşd ve İbn-i Tufeyl'in çağdaşıydı ve döneminin en saygın hekimiydi. Özellikle tıp biliminin daha rasyonel, deneysel bir temele dayanması konusundaki vurgusuyla tanınıyordu. Başlıca eseri olan Kitâbü’t-Teysîr fi’l-müdâvât ve’t-tedbîr ("Terapötik ve Diyetle İlgili Basitleştirme Kitabı") Latince ve İbraniceye çevrilmiş ve cerrahinin ilerlemesinde etkili olmuştur. Ayrıca çeşitli hastalıkları ve tedavilerini ortaya koyarak cerrahi ve tıbbi bilgiyi de geliştirdi.

İbn Zühr, bir keçi üzerinde ilk deneysel trakeostomiyi gerçekleştirdi. Bezoar taşlarının tıbbi madde olarak ilk tanımını yapan kişi olduğu düşünülmektedir.

Hayatı

İbn Zühr, 1094 yılında Sevilla'da, Arap kabilesi Iyad'ın üyeleri olan tanınmış Banu Zühr ailesinin çocuğu olarak doğdu. 10. yüzyılın başlarından itibaren aile, altı nesil hekimin yanı sıra hukukçular, şairler, vezirler veya saray mensupları ve Endülüs yöneticilerinin hizmetinde olan ebeler yetiştirdi. İbn Zühr, Orta Çağ Müslüman sosyetesinin geleneğine uygun olarak eğitimine din ve edebiyat okuyarak başladı. Daha sonra erken yaşta babası Ebü’l-Alâ b. Zühr'dan (ö. 1131) tıp eğitimi aldı. İbn Zühr'un kendisine göre, babası onu Galen ve Hipokrat'ın eserleriyle tanıştırmış ve daha gençken Hipokrat Yemini etmesini istemiştir.

İbn Zühr tıp kariyerine Murâbıtlar'ın saray hekimi olarak başladı. Ancak açıklanmayan bir nedenden dolayı daha sonra Murâbıt hükümdarı Ali bin Yusuf bin Taşufin'in gözünden düştü ve Sevilla'dan kaçtı. Ancak 1140 yılında yakalanarak Marakeş'te hapsedildi. Bu deneyim, yazılarından da anlaşılacağı üzere onda kötü bir kırgınlık bırakmıştı. Daha sonra 1147 yılında Muvahhidler Sevilla'yı fethettiğinde geri döndü ve kendini tıp pratiğine adadı. 1162 yılında Sevilla'da öldü.

Leo Africanus'a göre İbn Zühr, İbn Rüşd'ün derslerini dinliyor ve ondan fizik öğreniyordu. Galen'in büyük bir hayranıydı ve yazılarında şarlatanlığa ve astrologların batıl inançlı çarelerine şiddetle karşı çıkıyordu.

Kitâbü’l-İḳtiṣâd fî ıṣlâḥi’l-enfüs ve’l-ecsâd

"Ilımlılık Kitabı", gençliğinde Murabıt prensi İbrahim İbrahim Yusuf bin Taşfin için yazdığı genel terapi üzerine bir risaledir. Kitapta çeşitli hastalıklar, tedavi yöntemleri ve genel hijyen konuları özetlenmiştir. Kozmetik ve fiziksel güzellik konusunda verdiği tavsiyelerle de dikkat çekmektedir. İbn Zühr, büyük burunlar, kalın dudaklar veya çarpık dişler gibi edinilmiş özellikleri değiştirmek için plastik cerrahiyi bile önermektedir.

Kitâbü’l-Aġẕiye

Besin Kitabı, adından da anlaşılacağı gibi sağlıklı bir yaşam için gerekli kuralları içeren beslenme ve rejim kılavuzdur. İbn Zühr, hapisten çıktıktan kısa bir süre sonra, yeni koruyucusu Muvahhid lideri Abdülmü’min el-Kûmî için bu kitabı yazmıştır. Kitapta ekmek, et, içecek, meyve ve tatlı gibi çeşitli yemek ve yiyeceklerin sınıflandırmaları yer almaktadır. İbn Zühr, etten bahsederken ceylan, aslan ve yılan gibi sıra dışı hayvanların etleri de dahil olmak üzere çeşitli hayvanların etlerinden söz eder ve bunları lezzetlerine, faydalarına ve sindirilebilirliklerine göre sınıflandırır. Ayrıca yılın her mevsimine özel yiyecekler önerir. Örneğin kış aylarında sindirim hızlandığı için tüketilen besin miktarının da artırılması gerekir. Ayrıca sıcaklıklar daha düşük ve nem daha yüksek olduğundan yiyeceklerin daha sıcak ve kuru olması gerekir.

Kitâbü’t-Teysîr fi’l-müdâvât ve’t-tedbîr

Kitabü't-Taysir, İbn Zühr'ün ölümünden önce yazdığı son eser olarak kabul edilmektedir. Girişte de belirtildiği gibi kitap, İbn Rüşd'ün, daha çok genel tıp konularına odaklanan Colliget adlı tıp ansiklopedisinin bir özeti niteliğinde olması amacıyla arkadaşı İbn Rüşd'ün isteği üzerine yazılmıştır. İki kitap daha sonra İbranice ve Latince'ye çevrilmiş ve tek bir kitap olarak basılmış ve 18. yüzyıla kadar popülerliğini korumuştur.

30 bölümden oluşan kitapta, baştan başlayarak hastalıkların klinik anlatımı ve tanısı yer alıyor. İbn Zühr, yemek borusu, mide ve mediastinal kanserlerinin yanı sıra diğer lezyonlar hakkında da doğru bir açıklama yapmıştır. Mide kanseri olan hastaları hayatta tutmak için lavmanla beslemeyi önerdi. Ayrıca orta kulak iltihabı ve perikardit gibi iltihapların patolojik tanımlarını yapan ilk kişiydi.

İbn Zühr'ün tıp alanına en büyük katkısı belki de hayvan deneylerini başlatarak deneysel yöntemi uygulamasıdır. İnsanlar üzerinde uygulamadan önce, işe yarayıp yaramayacaklarını anlamak için hayvanlar üzerinde tıbbi prosedürler uyguladığı bilinmektedir. Bunlar arasında en dikkat çekeni ise o dönemde çok tartışılan trakeotomi cerrahi yöntemini onaylaması ve önermesidir. İbn Zühr, ihtilafı çözmeye çalışırken bir keçi üzerinde yaptığı şu tıbbi deneyi anlatmıştır:

"Eğitimimin başlarında bu görüşleri (tartışmaları) okuduğumda, deriyi ve altındaki örtü kılıfını kestikten sonra bir keçinin akciğer borusunu kestim. Sonra borunun özünü tamamen kestim, bir tirmisahın (acı bakla tohumu) boyutundan biraz daha küçük bir alanı. Sonra yarayı su ve balla yıkadım, ta ki iyileşene ve hayvan tamamen iyileşip uzun süre yaşayana kadar."

Diğer çalışmalar

İbn Ebî Usaybia, İbn Zühr'ün aşağıdaki eserlerinden de söz eder:

Fi al-Zinah ("Mutluluk Üzerine").

Al-Tiryaq al-Sabini ("Panzehirler Üzerine").

Fi İllat el-Kila ("Böbrek Hastalıkları Üzerine").

Fi İllat el-Baras ve el-Bahaq ("Cüzzam ve Vitiligo Üzerine").

Mirası

Yahudi hekim-filozof Maimonides, İbn Zühr'a hayranlık duyuyor onu "çağındaki eşsiz ve büyük bilgelerden biri" olarak tanımlıyordu. Tıbbi metinlerinde sık sık ondan alıntılar yapıyordu. İbn Rüşd onu Galen'den bu yana en büyük hekim olarak övmüştür. Hem kızı hem de torunu da hekim oldular ve doğum alanında uzmanlaştılar.

Kaynaklar

• Türkçe Vikipedi: tr.wikipedia.org
• TDV İslâm Ansiklopedisi: islamansiklopedisi.org.tr
• English Wikipedia: en.wikipedia.org