Taberî

Muhammed bin Cerîr Taberî (839 - 923), 9. yüzyılda yaşamış din ve tarih bilgini. İran'da tarihî bir bölge olan Taberistan'da (günümüzde Mazenderan) doğduğu için 'Taberî' olarak ünlenmiştir.

En önemli eserlerinden ikisi, İslâm dünyasında çok rağbet görmüş bir tefsir kitabı olan 'Tefsîru'l-Taberî' (Türkiye'de 'Taberî Tefsîri' ismiyle bilinmekte ve yayınlanmaktadır) ve Taberî Tarihi'dir.

Hayatı

Ebu Cafer Taberî, Taberistan'da Hazar Denizi'ne sahili olan Mazenderan Eyaleti'ne bağlı Amul şehrinde varlıklı bir ailede tahminen 838-9 yılında kış aylarında doğmuş ve ilk eğitimini burada yapmıştır. O erken büyümüş yedi yaşında hafız olmuş, sekiz yaşında imam, dokuz yaşında hadis ezberlemeye başlamıştır. 12 yaşında iken doğduğu memleketi bırakıp, İlim tahsili için Rey, Basra, Kufe, Medine, Suriye ve Mısır gibi şehir ve ülkeleri dolaştıktan sonra, Hilâfet merkezi olan Bağdat'a yerleşmiştir. Zamanında hadis, fıkıh (Hanefi, Şafiî ve Malikî fıkıhları), kırâat, tarih ve edebiyat sahalarında meşhur olan birçok âlimden ders almıştır, yetiştikten sonra da bütün bu ilimlerde eserler vermiştir.

Fıkıhta önceleri Şafiî mezhebine mensup iken, sonradan mutlak müctehidlik mertebesine ulaşmıştır. Kaynaklar onun, Cerirî adında sonraları ortadan kalkmış olan bir mezhebin imamı olduğunu kaydederler. Kaynaklar Taberî'nin; Hanbelî mezhebinin kurucusu Ahmed bin Hanbel'den ilim almak üzere Bağdat'a geldiğini ancak onun vefatından sonra Bağdat'a ulaşabildiğini, bunun üzerine memleketine dönmeyerek Basra, Kufa ve Vasit'de bilginlerden ilim tahsiline devam ettiğini belirtiyorlar.

Ölümü

19 Şubat 923 yılında Bağdat'ta ölmüş ve muhaliflerinin çokluğu sebebiyle, ölümü gizli tutularak geceleyin öldüğü eve defnedilmiştir.

Eserleri

Ebu Cafer Taberî'nin yazdığı eserlerin birçoğu kaybolmuş ve zamanımıza kadar ulaşamamıştır. Taberî'nin eserlerinden bazıları şunlardır:

Peygamberler ve Melikler Tarihi (Tarih el-Ümem ve'l Mülûk): Bu eser, kısaca “ Taberî Tarihi ” veya “ Tarih-i Ca’ferî ” diye de tanınır. Taberî tarihçiler arasında genellikle İslam dünyasının Heredot’u kabul edilir. Bu eser, Yaratılış’tan H. 302 / M. 315 yılına kadar geçen tarihi kapsar. Samanoğulları zamanında Farsça’ya Samanoğulları vezirlerinden Bel’amî tarafından çevirilmiştir. Daha sonra Osmanlılar tarafından muhtelif defalar Türkçe’ye çevrilmiştir. Bu kitap, İslam tarihinin başlıca kaynaklarından biridir. Kitabın başlıca özelliği, herhangi bir olay hakkında mevcut bütün rivayetleri değiştirmeksizin toplamış ve nakletmiş olmasıdır. Taberî, bu muhtelif rivayetleri kendi düşüncesine göre değiştirmeyi adetâ tarihi tahrif olarak kabul etmiştir. Eserin bir özelliği de edebiyattan kelime oyunlarından ve süslü cümlelerden kaçınmış olmasıdır. Bu eseri esas itibarıyla iki kısma ayırmak mümkündür: Birinci kısım yaratılıştan İslamın doğuşuna kadar olan olaylar üzerinde durmaktadır. Bu kısımda tarihî tenkide (eleştiriye) tahammülü olmayan bazı hurafeler de yer almıştır. Bu kısım daha çok İsrailoğulları ve Zerdüştîlerin geleneklerine dayanır. Eserin önemli kısmı İslamın doğuşundan M. 915 yılına kadar gelen bölümüdür. Bu kısım İslam tarihinin başlıca kaynaklarından biridir. Ayrıca bu eser İslamiyetin Maveraünnehir ve Kafkasya yoluyla Türk illerine nasıl girdiğini anlattığı için milli tarihimiz yönünden de önemlidir. Bu eser, Osmanlılar devrinde birkaç defa Türkçeye çevrilmiştir. Çevirilerden bir tanesi de Matrakçı Nasuh tarafından Mecma’ el Tevarîh adıyla Arapça’dan Türkçeye olan eserdir.

Kaynaklar

• Türkçe Vikipedi: tr.wikipedia.org
• TDV İslâm Ansiklopedisi: islamansiklopedisi.org.tr
• English Wikipedia: en.wikipedia.org